به گزارش رخدادگیلان نیوز به نقل از خبرگزاری حوزه، حجت‌الاسلام والمسلمین سیدهادی موسوی در نشست «بازخوانی خاطرات امام خمینی(ره)» که پیش از ظهر امروز در بیت تاریخی بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران برگزار شد، با تشریح شرایط سیاسی و علمی نجف اشرف در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ هجری شمسی، به تحلیل یکی از مهم‌ترین اشتباهات راهبردی رژیم پهلوی در قبال تبعید امام راحل پرداخت.

وی با اشاره به فضای غالب بر حوزه علمیه نجف در آن دوران گفت: حوزه علمیه نجف به‌ویژه پس از تجربه تلخ و پرتنش انقلاب مشروطه، حساسیتی ریشه‌دار و ساختاری نسبت به ورود مستقیم روحانیت به عرصه سیاست پیدا کرده بود. بسیاری از بزرگان و جریان‌های سنتی آن حوزه، هرگونه فعالیت سیاسی آشکار را موجب تضعیف جایگاه علمی و دینی مرجعیت می‌دانستند.

محاسبه غلط رژیم پهلوی؛ از تبعید ترکیه به نجف برای حاشیه‌نشینی امام خمینی(ره)

حجت‌الاسلام والمسلمین موسوی افزود: در چنین فضای حساس و محتاطانه‌ای، ورود یک مرجع تقلید تبعید شده که نه‌تنها دست از مبارزه با رژیم پهلوی برنداشته، بلکه آن را آشکارتر و سازمان‌یافته‌تر دنبال می‌کرد، برای قالب سنتی حوزه علمیه نجف امری دشوار و تا حدودی غیرقابل پذیرش به نظر می‌رسید. اما دقیقاً همین نقطه، دست‌مایه یک اشتباه محاسباتی بزرگ از سوی ساواک و مقامات پهلوی شد.

وی با استناد به اسناد و خاطرات منتشر نشده از نزدیکان امام خمینی(ره) توضیح داد: رژیم پهلوی با شناخت نسبتاً دقیقی که از فضای علمی و سیاسی نجف داشت، تصور می‌کرد اگر امام خمینی(ره) از ترکیه (محل تبعید اول) به عراق منتقل شود، در سایه مراجع بزرگ و سرشناس نجف همچون آیات عظام خویی، حکیم و شاهرودی قرار خواهد گرفت و به تدریج از کانون مبارزه خارج شده، منزوی می‌شود و در نهایت به یک شخصیت صرفاً علمی و حاشیه‌ای تبدیل می‌گردد.

استحاله یا انزوا؛ راهبردی که با تدبیر امام نقش بر آب شد

این کارشناس تاریخ انقلاب اسلامی تأکید کرد: محاسبات رژیم پهلوی کاملاً بر این گزاره استوار بود که فضای نجف، با توجه به احتیاط‌های سیاسی ریشه‌دار و پرهیز عمومی از درگیری با حکومت‌ها، زمینه مناسبی برای انزوای تدریجی امام راحل فراهم می‌آورد. اما آنچه در عمل رخ داد، دقیقاً نقطه مقابل این پیش‌بینی بود. امام خمینی(ره) نه‌تنها در نجف منزوی نشد، بلکه با استفاده هوشمندانه از ظرفیت‌های علمی و ارتباطی حوزه نجف، مهم‌ترین نظریه سیاسی خود یعنی «ولایت فقیه» را در همان سال‌های تبعید تدوین و تدریس کرد و پایه‌های فکری انقلاب را مستحکم‌تر از پیش ساخت.

حجت‌الاسلام والمسلمین موسوی در ادامه خاطرنشان کرد: اشتباه راهبردی رژیم پهلوی در گزینش نجف به‌عنوان محلی برای به‌حاشیه راندن امام راحل، یکی از نمونه‌های بارز نفوذ نداشتن در لایه‌های عمیق حیات علمی و سیاسی حوزه‌های علمیه بود. آن‌ها نجف را انزواگاه پنداشتند، غافل از اینکه این شهر، جایگاه تولد یک انقلاب تمام‌عیار علیه نظام سلطنتی خواهد شد.

استقبال گسترده از امام خمینی(ره) در نجف؛ تغییر فضای حوزه پس از طرح ولایت فقیه

حجت‌الاسلام والمسلمین موسوی با تشریح نخستین روزهای حضور امام خمینی(ره) در نجف اشرف اظهار داشت: در لحظات آغازین ورود بنیان‌گذار انقلاب اسلامی به این شهر مقدس، استقبالی کم‌نظیر و گسترده از سوی فضلا، طلاب و علمای برجسته حوزه علمیه نجف صورت گرفت.

وی گفت: بسیاری از شخصیت‌های شاخص حوزوی در همان روزهای نخست برای دیدار با ایشان حضور یافتند و فضایی سرشار از احترام و کنجکاوی علمی بر روابط حاکم بود.

روایتی از تدریس فقه و اصول در مسجد شیخ انصاری تا تبدیل شدن به پایگاه نظریه حکومت اسلامی

این استاد حوزوی افزود: به تدریج که جهت‌گیری سیاسی امام خمینی(ره) و عزم ایشان بر استمرار مبارزه با رژیم شاه آشکارتر شد، فضا دستخوش تحول گردید. فشارها، کنایه‌ها و اقدامات تخریبی از سوی برخی جریان‌های سیاسی‌زده و محافظه‌کار حوزه علمیه افزایش یافت. با این حال، امام راحل بدون توجه به این جوّ متشنج، مسیر علمی و مبارزاتی خود را با صلابت ادامه دادند.

حجت‌الاسلام والمسلمین موسوی با اشاره به رویکرد علمی امام خمینی(ره) در نجف تصریح کرد: ایشان پس از استقرار، تدریس فقه و اصول را در مسجد شیخ انصاری آغاز کردند. بسیاری از فضلا و طلاب در ابتدا با انگیزه سنجش سطح علمی و جایگاه فقهی ایشان در جلسات درس حاضر می‌شدند. اما آنچه به تدریج برای همگان روشن شد، مواجهه با فقیهی عمیق‌اندیش، مسلط بر تمامی ابواب فقه و اصول و دارای مبانی مستحکم و بدیع علمی بود.

تمهید مقدمات؛ از جهاد اکبر تا طرح ولایت فقیه

به گفته این استاد حوزه، امام خمینی(ره) پیش از ورود صریح به بحث حکومت اسلامی و نظریه ولایت فقیه، موضوعاتی همچون «جهاد اکبر» و «مبارزه با نفس» را مطرح کردند. این رویکرد که ریشه در عرفان و اخلاق اسلامی داشت، زمینه‌ای معرفتی و اخلاقی برای پذیرش ذهنی و روحی طلاب نسبت به مباحث بعدی فراهم آورد. سپس و در دل مباحث فقهی، نظریه ولایت فقیه و لزوم تشکیل حکومت اسلامی را پیش کشیدند؛ موضوعی که در آن فضای سیاست‌گریز و سنتی حوزه علمیه نجف، حرکتی بزرگ، شجاعانه و سرنوشت‌ساز محسوب می‌شد.

چرا مخالفان نتوانستند امام خمینی(ره) را به یک چهره صرفاً سیاسی تقلیل دهند؟

حجت‌الاسلام والمسلمین موسوی در ادامه خاطرنشان کرد: یکی از عوامل اصلی شکستن فضای مقاومت و بدبینی در حوزه علمیه نجف، جایگاه رفیع علمی ایشان بود. مخالفان تصور می‌کردند می‌توانند امام راحل را صرفاً به عنوان یک چهره سیاسی معرفی کرده و از اعتبار علمی او بکاهند، اما عمق و غنای درس‌های ایشان نشان داد که امام خمینی پیش از ورود به عرصه سیاست، مراحل عالی فقه، اصول، فلسفه و عرفان را طی کرده و از پشتوانه‌ای کم‌نظیر و انکارناپذیر برخوردار است. همین امر سبب شد تا بسیاری از طلاب و فضلا، تحت تأثیر شخصیت علمی ایشان، به تدریج به اندیشه سیاسی ولایت فقیه روی آورند.

محدودیت‌های امام در نجف به دستور رژیم پهلوی اعمال می‌شد

حجت‌الاسلام والمسلمین موسوی در ادامه با تشریح جزئیاتی ناگفته از دوران تبعید امام خمینی(ره) در نجف اشرف، بیان کرد: محدودیت‌های اعمال‌ شده علیه بنیانگذار انقلاب اسلامی و همراهان ایشان در عراق، مستقیماً به دستور رژیم پهلوی و از طریق حکومت بعثی صدام اجرا می‌شد.

فشار مضاعف بر یاران امام

این فعال سیاسی گفت: فعالیت در کنار امام خمینی(ره) هزینه‌های هنگفت و طاقت‌فرسایی به دنبال داشت. به‌گونه‌ای که در مقاطعی، شمار افرادی که به‌طور مستمر در امور سیاسی و تبلیغی همراه با امام راحل بودند، به شدت محدود و اندک می‌شد و فشارها از سوی جریان‌های مختلف داخلی و خارجی هر روز فزاینده می‌گشت.

حجت‌الاسلام والمسلمین موسوی تأکید کرد: همین جمع کوچک و وفادار، نقشی بی‌بدیل در انتقال پیام‌های انقلاب، انتشار اعلامیه‌ها، برقراری ارتباط با مبارزان داخل ایران و خارج از کشور و بالاتر از همه، رساندن صدای امام به گوش مردم ایران و جهان ایفا می‌کرد.

توزیع اعلامیه‌ها و پیام‌های امام با دشواری‌های طاقت‌فرسا همراه بود

وی در ادامه با اشاره به دشواری‌های لجستیکی و امنیتی آن دوران افزود: تلاش یاران امام برای توزیع آثار و پیام‌های ایشان از جمله سخنرانی‌های کلیدی درباره حکومت اسلامی و پیام‌های مهم امام به حجاج بیت‌الله الحرام با زحمت فراوان همراه بود. فرآیند تهیه، تکثیر و سپس انتقال این محتواها به خارج از عراق، عملیاتی طاقت‌فرسا، مخاطره‌آمیز و نیازمند تمهیدات پیچیده امنیتی بود.

به گفته این راوی تاریخ انقلاب، تمام این اقدامات در شرایطی انجام می‌شد که ساواک و دستگاه‌های امنیتی رژیم پهلوی، با هماهنگی سرویس‌های اطلاعاتی عراق، به‌شدت در تلاش برای رصد، شناسایی و جلوگیری از هرگونه گسترش صدای امام و پیام انقلاب اسلامی بودند.

تشدید فشار رژیم بعث و محدودیت کامل راه‌های ارتباطی

حجت‌الاسلام والمسلمین موسوی در تشریح ابعاد ناگفته از دوران تبعید امام خمینی(ره) در نجف اشرف، اظهار داشت: با تشدید فشارهای رژیم بعث عراق علیه فعالیت‌های سیاسی و دینی امام، ایشان در شرایطی تصمیم به خروج از عراق گرفتند که عملاً تمامی راه‌های ارتباطی و امکان هرگونه فعالیت آزادانه برای ایشان مسدود شده بود.

وی افزود: امام خمینی (ره) در آن وضعیت خفقان‌آمیز، با صراحت تمام اعلام کردند که «حتی اگر همه راه‌ها بر روی ما بسته شود، دست از مبارزه برنخواهیم داشت.» این پایداری تاریخی، ریشه در پیوندی ناگسستنی میان دو مؤلفه «تعبد» و «تعقل» در سیره عملی امام داشت.

پیوند زیارت، نماز و سلوک معنوی با برنامه‌ریزی سیاسی؛ روایتی از هدایت جریانی که به انقلاب اسلامی انجامید

این استاد حوزه علمیه با اشاره به ابعاد شخصیتی امام در نجف تصریح کرد: ایشان از یک سو دارای تعبد عمیق دینی، التزام دقیق به مناسک عبادی همچون زیارت، نماز و سلوک معنوی بودند و از سوی دیگر با برنامه‌ریزی هوشمندانه و تدبیر سیاسی، توانستند جریانی را هدایت کنند که سرانجام به پیروزی انقلاب اسلامی منجر شد.

غربت امام در نجف فراتر از یک خاطره تاریخی؛ ضرورت روایت و تحلیل واقعیت‌های ناگفته آن دوران

حجت‌الاسلام والمسلمین موسوی در ادامه با تأکید بر ضرورت بازخوانی دقیق آن برهه تاریخی، خاطرنشان ساخت: بسیاری از واقعیت‌های آن دوران هنوز نیازمند روایت و تحلیل ژرف‌تری است. غربت امام در نجف، تنها یک خاطره تاریخی صِرف نیست، بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از فهم صحیح مسیر تکوین انقلاب اسلامی به شمار می‌رود.

وی در پایان گفت: امام خمینی(ره) در فضایی که سیاست‌گریزی در حوزه‌های علمیه و جامعه آن روز عراق غلبه داشت، با بهره‌گیری از منطق علمی، اخلاقی و انقلابی خود، مسیری تازه و بی‌سابقه پیش روی حوزه‌های علمیه و جامعه اسلامی گشود؛ مسیری که تلفیق معنویت و سیاست، اجتهاد و مبارزه، و تعبد و تدبیر را به مثابه الگویی ماندگار در تاریخ معاصر ایران و جهان اسلام به یادگار گذاشت.

انتهای پیام/